Jacek Malczewski (1854–1929)
Wigilia na Syberii, 1892
Dar Eustachego Jaxy-Chronowskiego, 1916
imnk
miniaturka

technika / materiał: olej, płótno

wymiary: 81 × 126 cm

opis: Podczas pobytu w Paryżu w latach 1876–1877 Jacek Malczewski zwrócił się w stronę tematyki sybirskiej, szukając inspiracji zarówno w poezji Juliusza Słowackiego, jak i w patriotyczno-martyrologicznej sztuce Artura Grottgera. Dodatkowym impulsem stała się tęsknota artysty za ojczyzną, owa – jak ją sam określał – „Sopliców choroba”, która sprawiła, że „oprócz ojczyzny nic się nie podoba”. Cykl syberyjski Malczewski kontynuował w kolejnych latach, poszerzając krąg inspiracji o Cienie syberyjskie Teofila Lenartowicza z podtytułem Z opowiadania powracającej z wygnania, opatrzone wstrząsającym mottem: „Syberia to piekło – w piekle nie może być gorzej”. Malczewski stworzył przejmującą, własną wizję tego piekła. W Wigilii na Syberii artysta skupił się na przedstawieniu ludzkiej rozpaczy, samotności i cierpienia, przywołując najważniejsze i najbardziej rodzinne polskie święto jakim jest Wigilia Bożego Narodzenia. Jednak wigilijne realia zostały tu ograniczone prawie do minimum. Przy tym wyjątkowym, świątecznym stole, przy dymiącym samowarze przywodzącym na myśl ciepło i domową atmosferę, ale i przy pustych talerzach i pajdzie ciemnego chleba zasiadła grupa mężczyzn. Każdy z nich, mimo iż łączy ich wspólny świąteczny stół, jest skupiony na własnym bólu, wspomnieniach o życiu i tym co utracili i czego już nigdy nie zobaczą. Atmosferę zwątpienia podkreśla nastrój wydobyty zarówno poprzez ponurą gamę kolorystyczną zdominowaną przez brązy i szarości, jak również dzięki wprowadzeniu kontrastowego, ekspresyjnego podwójnego oświetlenia – zimnego, padającego z okna, oraz ciepłego światła świecy.
Urszula Kozakowska-Zaucha


ekspozycja: Galeria Sztuki Polskiej XIX wieku w Sukiennicach,
Sukiennice, Rynek Główny 1/3


klucz: Realizm, polski impresjonizm, początki symbolizmu <<<
W sali tej zaprezentowano najistotniejsze zjawiska w malarstwie polskim drugiej połowy XIX stulecia, zwłaszcza w odniesieniu do nurtów realizmu i naturalizmu, impresjonizmu oraz początków malarstwa symbolistycznego. Szczególny akcent położono na przeżywające wówczas rozkwit malarstwo pejzażowo-rodzajowe. Wyodrębniono poszczególne środowiska twórcze, np. grupę Marcina Olszyńskiego, zwaną też cyganerią warszawską, czy „polskich barbizończyków”, czyli malarzy związanych z francuskimi pejzażystami tworzącymi w plenerze w lasach Fontainebleau. Szeroko reprezentowane jest malarstwo „polskich monachijczyków” (malarzy wykształconych na Akademii w Monachium): począwszy od wczesnego pejzażu Józefa Chełmońskiego Żurawie, poprzez pejzażowo-rodzajowe kompozycje Zygmunta Sidorowicza, Romana Kochanowskiego, Władysława Maleckiego, Józefa Brandta, Juliana Fałata, Maksymiliana Gierymskiego, aż po rodzajowe obrazy Wacława Koniuszki, Samuela Hirszenberga oraz Stanisława Grocholskiego. Wokół Czwórki Chełmońskiego zostały zgrupowane obrazy artystów należących do tzw. grupy Hotelu Europejskiego: Adama Chmielowskiego, Stanisława Witkiewicza oraz tworzącego pod ich wpływem Stanisława Masłowskiego.
Wyróżniono przy tym artystów wyznaczających nowe tendencje, ciekawe rozwiązania tematyczne lub formalne, np. Józefa Szermentowskiego, Józefa Chełmońskiego, Józefa Brandta, Maksymiliana i Aleksandra Gierymskich, Władysława Podkowińskiego, Leona Wyczółkowskiego i Jacka Malczewskiego. Ich dzieła, np. Czwórka Chełmońskiego, Spotkanie na moście Józefa Brandta, Bydło schodzące do wodopoju Józefa Szermentowskiego, Wieczór nad Sekwaną Aleksandra Gierymskiego oraz Introdukcja Jacka Malczewskiego, wyznaczają ideowe i optyczne dominanty tej części ekspozycji.
Realiści postulowali uprawianie sztuki na miarę swoich czasów. W konsekwencji malarstwo i rzeźba tego nurtu zostały zdominowane przez tematykę współczesną. Coraz większą rolę odgrywał pejzaż, łączony najczęściej ze sceną rodzajową (Józef Brandt, Aleksander Kotsis) i motywami animalistycznymi (Józef Chełmoński, Julian Fałat, Władysław Malecki, Józef Szermentowski). Nadal popularny był nurt malarstwa batalistycznego i orientalnego, uprawianego głównie w środowisku polskich monachijczyków (Juliusz Kossak, Józef Brandt). Chętnie podejmowano też tematy rodzajowe, obrazujące codzienność ziemiaństwa, mieszczan i chłopów (Aleksander Kotsis, Franciszek Kostrzewski, Józef Brandt, Józef Chełmoński, Stanisław Grocholski, Wacław Koniuszko). Zainteresowanie ludem i jego obyczajowością odgrywało ogromną rolę w drugiej połowie stulecia, ewoluując od przedstawień w duchu krytyki społecznej, poprzez malowniczą rodzajowość lub chłodną obserwację na granicy naturalizmu (Aleksander Gierymski), po ujęcia o charakterze symbolicznym (Witold Pruszkowski). Niezmienną popularnością cieszył się portret, który stracił charakter konwencjonalny na rzecz wizerunku intymnego, pogłębionego psychologicznie (obrazy Anny Bilińskiej-Bohdanowiczowej i Jacka Malczewskiego; rzeźby Leona Wyczółkowskiego, Teodora Rygiera i Walerego Gadomskiego).
Tak zwany polski impresjonizm prezentowany jest na przykładach dzieł Władysława Podkowińskiego, Józefa Pankiewicza, Jana Stanisławskiego oraz Leona Wyczółkowskiego. Podobnie jak tzw. impresjonizm niemiecki, stanowił jedynie częściową adaptację założeń kierunku, złagodzoną w stosunku do wersji francuskiej. W wielu wypadkach polegał na połączeniu realizmu i naturalizmu z pewnymi elementami impresjonistycznego obrazowania, przede wszystkim rozjaśnionej tonacji barwnej oraz techniki dywizjonizmu lub swobodnym, szerokim malowaniem czystymi kolorami.
Większość malarzy polskich tego okresu uzupełniała swoje wykształcenie zdobyte w ośrodkach krajowych, zwłaszcza Warszawy i Krakowa, studiami zagranicznymi w Petersburgu, Rzymie, Düsseldorfie, Berlinie, Monachium i Paryżu. Pomimo istnienia specyficznych cech wyróżniających rodzime malarstwo tego czasu, dzieła polskich malarzy drugiej połowy XIX wieku wpisują się w kontekst ówczesnej sztuki europejskiej.
W sztuce polskiej schyłku stulecia pojawiały się dzieła łączące symbolizm z estetyką ekspresjonizmu. Jednym z przykładów takich rozwiązań jest pełen pasji i erotyki Szał Władysława Podkowińskiego, dotkliwie uszkodzony przez artystę w niewyjaśnionych do końca okolicznościach. Pełna symbolicznych treści twórczość Jacka Malczewskiego znamionuje natomiast postawę, jaką zajęła sztuka polska pod koniec stulecia. Polegała ona na pogodzeniu dyktatu służenia ojczyźnie z postawą właściwą dla młodopolskiego twórcy, skupionego na wyrażaniu własnych pragnień i emocji. Obraz Malczewskiego zatytułowany Introdukcja stanowi ideowe zamknięcie ekspozycji, jednocześnie wprowadzające widza w problematykę Galerii Sztuki Polskiej XX wieku, znajdującej się w Gmachu Głównym Muzeum Narodowego w Krakowie.

Aleksandra Krypczyk


© 2010 Muzeum Narodowe w Krakowie
design & concept: creator.pl
>